Ozarbayjon Tog'li Qorabog'da bo'lginchi arman jangarilarining taslim bo'lganini nishonlagan kunning o'zida, bo'lginchi mintaqaning poytaxti Stepanakertda ko'plab aholi o'ziga xos faoliyat bilan shug'ullangan. Ularni de-fakto hukumati bilan bog‘lovchi har qanday hujjat Ozarbayjon hukmronligi ostida ta’qibga olib kelishidan qo‘rqib, qog‘oz dastalarini yondirayotganini ko‘rishgan. Yaqinda erishilgan sulh mintaqani nazorat qilish uchun olib borilgan qonli mojaroga chek qo'ygan bo'lsa-da, keyinchalik yuzaga kelishi mumkin bo'lgan gumanitar inqiroz haqida xavotirlar kuchaymoqda. Ozarbayjon Tog‘li Qorabog‘ni “qayta integratsiya qilish” niyatini bildirib, mintaqadagi etnik armanlarning taqdiri, zo‘ravonlik yoki ommaviy qochqinlar ehtimoli haqida savollar tug‘dirdi.
Hech kimga sir emaski, Ozarbayjon xalqaro miqyosda Ozarbayjonning bir qismi sifatida tan olinganiga qaramay, oʻnlab yillar davomida arman separatistlari nazoratida boʻlgan Togʻli Qorabogʻ anklavini toʻliq nazorat ostiga olishni maqsad qilgan. Avvalgi urushlar va ko‘plab o‘t ochishni to‘xtatish to‘g‘risidagi kelishuvlar bu mintaqada barqaror tinchlikka osonlik bilan erishib bo‘lmasligini ko‘rsatdi. Ikki tomon o‘rtasidagi yaqinda imzolangan kelishuv bundan ham uzoqroq bo‘lib, Tog‘li Qorabog‘ o‘z qurolli kuchlarini to‘liq qurolsizlantirishga rozi bo‘ldi. Ozarbayjon rasmiylari esa qo‘shimcha choralar, jumladan, Tog‘li Qorabog‘ ustidan amalda hukmronlik qilayotgan hukumatni tarqatib yuborishni talab qilmoqda.
Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev Qorabog‘ rasmiylari oldida tanlov bor - Ozarbayjonga to‘liq qo‘shilish yoki uning oqibatlariga duch kelishini ochiq aytdi. Boku va Qorabogʻ rasmiylari oʻrtasida gumanitar masalalar, yoqilgʻi va oziq-ovqat kabi zaruriy materiallarga boʻlgan ehtiyoj muhokama qilingan. Ozarbayjon delegatsiyasi bu talablar qondirilishiga ishontirdi. Biroq, e'tiborga sazovor bo'lgan narsa potentsial reintegratsiya jarayoni va uning oqibatlari atrofida. Armaniston bosh vaziri Nikol Pashinyan va xalqaro ekspertlar anklavdagi arman aholisiga nisbatan etnik tozalash ehtimoli haqida bir necha bor ogohlantirgan.
Tog‘li Qorabog‘ bir necha oydan beri qamalda, harbiy nazorat punkti oziq-ovqat olib kirishga to‘sqinlik qilib, aholini ochlikdan ojiz qilib qo‘ygani ularning qayg‘ulariga qo‘shildi. Gumanitar tashkilotlar va xorijiy OAV mintaqaga kira olmayapti, bu hujumlar va tinch aholining harakatlanishi haqidagi xabarlarni tekshirishni qiyinlashtirmoqda. Turli qishloqlarda shiddatli o‘qqa tutilgani va qamal qilingani haqidagi xabarlar vaziyatning ayanchli manzarasini aks ettiradi. Minglab qorabog‘liklar allaqachon Rossiya tinchlikparvar kuchlari joylashgan aeroportga qochib ketishgan.
Ortada qolishni tanlagan etnik armanlar uchun noaniqlik va qo'rquv katta. Ba'zilar evakuatsiya qilishga qaror qilgan bo'lsa-da, oxir-oqibat blokada bekor qilinsa, ularning ketishiga kim yordam beradi, degan savol qolmoqda. Bundan tashqari, o'tmishdagi mojarolarda qatnashgan yoki amalda hokimiyatda lavozimni egallagan erkaklarning hibsga olinishi yoki ta'qib qilinishi mumkinligi haqida xavotirlar paydo bo'ladi. Vaziyat murakkab va tartibsiz.
Shuningdek, agar Qorabog' armanlari evakuatsiya qilish imkoniga ega bo'lsa, qayerga borishi mumkinligi haqida ham taxminlar mavjud. Armaniston hukumati ularni o‘z uylarida xavfsiz va munosib yashash huquqiga ishonib, o‘z joyidan ko‘chirish niyatida emasligini bildirdi. Agar bunday xavfsizlik imkonsiz deb topilsa, hech qanday aniq ma'lumot berilmagan bo'lsa-da, boshqa qarorlar qabul qilinishi kerak bo'lishi mumkin.
Gap shundaki, Ozarbayjon Tog‘li Qorabog‘dagi mavjud institutlarni qanday qilib yo‘q qilib, o‘zinikini tashkil qilishni rejalashtirmoqda. Mintaqa uzoq yillik avtonomiya tarixiga ega, u amalda davlat sifatida o'zini o'zi boshqargan. Hech qanday integratsiya harakatlarisiz mavjud institutlarni yo'q qilish kelajakda tinchlik o'rnatish sa'y-harakatlarini xavf ostiga qo'yishi mumkin. Qolaversa, anklavdagi armanlar Ozarbayjon fuqaroligini qabul qilishdan bosh tortsa, Ozarbayjon kuch ishlatadi, degan fikr keng tarqalgan. Bu keyingi zo'ravonliklar va arman jamoalarining mintaqadan ko'chirilishi ehtimoli haqida xavotir uyg'otadi.
Eng yaxshi stsenariyda xalqaro hamjamiyatni hayratga solishga qaratilgan Potemkin qishlog‘ini eslatuvchi ramziy integratsiya harakatlari bo‘lishi mumkin. Biroq, uzoq muddatda arman jamoalarini mintaqadan siqib chiqarish uchun tizimli demografik muhandislik qo'llanilishi mumkin. Vaziyat noaniqligicha qolmoqda, Tog'li Qorabog'dagi etnik armanlarning hayoti o'rtada qolmoqda.