Qo'shma Shtatlarda arzon elektr transport vositalarining (EV) mavjudligi Yevropa va Xitoy kabi boshqa mintaqalarga qaraganda ancha zaif ko'rinadi. Yevropalik va xitoylik haydovchilarning keng tanlovi, jumladan, arzon narxlardagi kichik va o‘rta o‘lchamli EV’lar bo‘lsa-da, amerikalik iste’molchilar o‘z tanlovlarida cheklangan. Ushbu nomutanosiblikning asosiy sabablari logistika va siyosatda yotadi.
AQSh avtomobil ishlab chiqaruvchilari hamyonbop elektromobillar yo‘qligini rentabellik bilan bog‘liq muammolar bilan oqlaydi. Elektrlashtirishga investitsiyalarni moliyalashtirish uchun ular yuk mashinalari, SUVlar va premium modellarni ishlab chiqarishga ustuvor ahamiyat beradi. Ushbu mojaro davom etayotgan Birlashgan Avto Ishchilar ish tashlashining asosini tashkil etadi, chunki zavod ishchilari EV ustunlik qiladigan sanoatda o'z maoshlari va imtiyozlarini saqlab qolish uchun kurashmoqda, avtomobil ishlab chiqaruvchilar esa kasaba uyushma talablarini qondirish ularning elektr energiyasidan foydalanish qobiliyatiga to'sqinlik qiladi va daromadli bo'lib qolishini ta'kidlaydi.
Bundan farqli o'laroq, Xitoy bu yil butun dunyo bo'ylab yangi yo'lovchi EV sotuvining taxminan 60% ulushiga ega bo'lgan elektr transport vositalari bo'yicha jahon yetakchisiga aylandi. Ushbu Xitoy EV opsiyalarining aksariyati kichik va arzon, ba'zilari esa hatto arzon deb hisoblanadi. Misol uchun, BYD kompaniyasining ilg'or akkumulyator texnologiyasiga ega ixcham krossoveri Atto 3 Xitoyda atigi 20 ming dollar turadi. Biroq, ushbu arzon Xitoy EV-larining hech biri AQSh bozoriga chiqmaydi.
Buni tushuntirish qisman logistika va qisman siyosatda yotadi. AQSh xorijiy avtomobil brendlarini qabul qilish tarixiga ega bo'lishiga qaramay, bunday raqobatbardosh bozorga kirish katta qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Xorijiy avtomobil ishlab chiqaruvchilari boshidanoq 2 tufayli kamchilikka duch kelishadi. Ko'pgina importlarga 5% boj qo'yiladi. Bundan tashqari, ikkita asosiy to'siq Amerikadagi xorijiy raqobatga katta to'sqinlik qilmoqda: "tovuq solig'i" va Xitoyda ishlab chiqarilgan avtomobillarga bo'lgan tariflar.
"Tovuq solig'i" 1964 yilda parranda go'shtiga Evropa tariflari bo'yicha kelishmovchilikdan kelib chiqqan, natijada import qilinadigan yuk mashinalariga 25% soliq solingan. Ushbu tarif Detroytning yuk mashinalari ishlab chiqaruvchilariga sezilarli afzalliklarni taqdim etdi, yapon brendlari AQShda zavodlar qurish orqali uni chetlab o'tishdi. Bugungi kunda Amerikaning daromadli yuk mashinalari bozoriga kirishga intilayotgan har qanday xorijiy avtomobil ishlab chiqaruvchisi ushbu soliq tufayli qiyin iqtisodiy masalalarga duch kelmoqda.
Xitoy avtomobillari uchun tariflar yana bir muhim to'siqdir. 2018-yilda sobiq prezident Donald Tramp Xitoydan har yili taxminan 370 milliard dollarlik import qilinadigan tovarlarga, jumladan, 27 tasiga bojlar joriy qildi. Xitoyda ishlab chiqarilgan avtomobillarga 5% tarif. Ushbu tariflar bugungi kunda ham, Bayden ma'muriyati ostida ham saqlanib qolmoqda. Aksincha, Yevropa Xitoy avtomobillariga atigi 9 foizlik boj joriy etadi, bu esa ularning Yevropa bozoriga kirib borishiga imkon beradi.
Tariflarni yengib o‘tganiga qaramay, AQSh bozoriga kirish Xitoy avtomobil ishlab chiqaruvchilari uchun qo‘shimcha qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Aksariyat xitoylik avtomobillar AQSh xavfsizlik qoidalarini hisobga olgan holda ishlab chiqilmagan, bu standartlarga javob berish uchun qimmat va murakkab sertifikatlash jarayonlarini talab qiladi. Bundan tashqari, mustahkam chakana savdo tarmog'ini qurish va xizmat ko'rsatish va kafolat muammolarini hal qilish kirish narxini yanada oshiradi.
Brend tan olinishini o'rnatish yangi kelganlar uchun yana bir to'siqdir. Xorijiy avtomobil kompaniyalari ham, elektromobillar ishlab chiqaruvchi startaplar ham taniqli brendlar hukmronlik qiladigan bozorda ko'rinishga ega bo'lish uchun marketingga katta miqdorda sarmoya kiritishlari kerak. Hatto taniqli xorijiy avtomobil ishlab chiqaruvchilari ham amerikalik xaridorlarning sodiqligini qo'lga kiritishda qiyinchiliklarga duch kelishmoqda. Misol uchun, Fiat AQSh bozorida yaxshi natijalarga erisha olmadi, Mitsubishi va Isuzu kabi brendlar esa o'ziga jalb qilish uchun kurash olib borishdi. Mazda esa o'z o'rnini saqlab qolishga muvaffaq bo'ldi, ammo davom etayotgan muammolarga duch kelmoqda.
Agar Xitoy avtomobil ishlab chiqaruvchilari iqtisodiy, logistika va marketing to'siqlarini yengib o'tishsa ham, ular AQShda siyosiy qarshilikka duch kelishadi. Amerikalik siyosatchilar avtomobil bozori evolyutsiyasini qo'llab-quvvatlamaydi, bu esa Xitoy kompaniyalarini Amerikanikidan ko'ra afzal ko'radi. Yaqinda Evropa Ittifoqi va Xitoy o'rtasida arzon Xitoy elektromobillari oqimi tufayli yuzaga kelgan keskinlik bozorning bunday dinamikasiga qarshilik ko'rsatadi.
AQSh EV bozorining kelajagi qisman UAW muzokaralari natijalariga bog'liq. AQSh avtomobil ishlab chiqarishining asosiy qismi kasaba uyushma zavodlarida amalga oshirilayotganligi sababli, avtomobil ishlab chiqaruvchilarning ittifoqqa bergan imtiyozlari avtomobil modellarining kamayishiga, avtomobil ishlab chiqarishning qisqarishiga va narxlarning oshishiga olib kelishi mumkin. Detroyt va uning ishlab chiqaruvchilari arzon boshlang'ich avtomobillardan uzoqlashmoqda, Xitoy zavodlari esa ularni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Biroq, bu nomutanosiblikni bartaraf etish yaqin kelajakda sodir bo'lishi dargumon.